1. علومى كه براى فهمیدن و فهماندن و شناخت و شناساندن هر چه عمیق‏تر و دقیق‏تر قرآن كریم به‏وجود آمده است، و در طى تاریخ اسلام و اسلام‏شناسى بر تعداد آنها هم افزوده شده است، <علوم قرآنى‏» نام دارد. هم‏چنین بعضى فنون نیز مانند تجوید و ترتیل و ترجمه جزو آنهاست. تعداد و عناوین این علوم و فنون قرآنى از این قرار است:

 

1) تاریخ قرآن 2) علم رسم [یعنى رسم‏الخط] عثمانى 3) شناخت مكى و مدنى 4) علم شان نزول/اسباب نزول 5) علم شناخت ناسخ و منسوخ 6) علم محكم و متشابه 7) تحدى، اعجاز و تحریف‏ناپذیرى قرآن 8) تفسیر و تاویل 9) قراءت، تجوید و ترتیل 10) فقه قرآن یا احكام قرآن 11) اعراب قرآن یا نحو و دستور زبان قرآن 12) قصص قرآن 13) علم غریب‏القرآن یا واژگان‏شناسى قرآن 14) علم یا فن ترجمه قرآن. (1)

 

2. قرآن كریم آخرین وحى‏نامه الهى در ادیان توحیدى و ابراهیمى، و كتاب مقدس اسلام است كه به عین الفاظ، وحیانى است و بدون هیچ كم‏وكاستى، با دقیق‏ترین جمع و تدوینى كه درتاریخ كتب آسمانى سابقه دارد، با استفاده از نسخه‏اى كه در زمان حیات پیامبر(ص) نوشته شده بوده; ولى حالت كتابى و مصحف نداشته، در عصر عثمان به هیئت كتاب (مصحف) درمى‏آید و این واقعه عظیم دوران‏ساز در فاصله بین یازده هجرى وفات پیامبر(ص) و سى هجرى، كه هنوز پنج‏سال از خلافت عثمان باقى بوده است، انجام مى‏گیرد.

 

3. مصاحف امام، همان مصاحف عثمانى است و تعداد آنها پنج‏یا شش نسخه بوده است كه به مراكز بزرگ جهان اسلام همراه با یك حافظ قرآن‏شناس فرستاده شده است(نسخه‏اى به مكه، نسخه‏اى به مدینه، (2) نسخه‏اى به بصره، نسخه‏اى به كوفه، نسخه‏اى به بحرین، نسخه‏اى به شام).

 

4. مصاحف امام یا عثمانى قرن‏ها باقى بوده است. چنان‏كه سه جهانگرد نامدار جهان اسلام، یعنى ابن جبیر (م 614 ق.) و یاقوت (م 626 ق.) و ابن‏بطوطه (م 779 ق.) هرسه در عصر خویش از مصحف عثمانى محفوظ در جامع كبیر دمشق - كه مورد احترام فوق‏العاده مردم و مرجع زیارت آنان بوده است - دیدن كرده‏اند. اما بدبختانه این نسخه در آتش‏سوزى سال 1310 ق. از میان رفته است. گفته مى‏شود یكى از مصاحف امام (عثمانى) هم‏اكنون در دارالكتب المصریه در قاهره محفوظ است و در ابعاد بزرگ‏تر از رحلى (فى المثل به اندازه روزنامه اطلاعات، یا كیهان) و اخیرا هم به‏دست‏خبرگان فن مرمت و اصلاح شده است.

 

5. قریب دوثلث قرآن در مكه، و كمى بیش از یك ثلث آن در مدینه نازل شده است (تاریخ قرآن رامیار، ص 263). تعداد آیات مكى 4468آیه است و تعداد آیات مدنى 1768 آیه (فرهنگ آمارى كلمات قرآن كریم، ج 1، ص 39).

 

6. قصص انبیا بیشتر در سوره‏هاى مكى بیان شده است و فقه یا احكام قرآن بیشتر در سوره‏هاى مدنى.

 

7. قصص انبیا به نحوى بخش‏بخش در سراسر قرآن كریم آمده است، داستان هیچ پیامبرى به‏طور سراسرى و یكپارچه در قرآن نیامده است، مگر داستان یوسف و برادرانش كه به‏تمامى و یكپارچه در سوره یوسف، سوره دوازدهم قرآن آمده است.

 

8. قرآن كریم دو نزول دارد: یكى دفعى و یكباره، یكى تدریجى و 23 ساله. بار اول قرآن بتمامه در <لیلة القدر» به‏صورت <جملة واحدة‏» (یكبارگى) از لوح محفوظ به بیت‏العزة یا بیت‏المعمور (در آسمان چهارم) نازل شده، و سپس نجوما یا منجما یعنى بخش‏بخش و به تفاریق در طول مدت 23 سال به تفصیل نزول یافته است (بحارالانوار، ج‏18، ص 253 و 254). نظر ملامحسن فیض كاشانى درباره دو نزول قرآن‏كریم چنین است: <نزول [اول نزول]معناى قرآن به قلب پیامبر(ص) است... سپس در طول بیست [و سه]سال هر بار كه جبرئیل بر او ظاهر شده و وحى آورده و الفاظ آن را بر حضرت مى‏خوانده است،بخش‏بخش از باطن قلب او به ظاهر زبانش نزول مى‏یافته است‏» (مقدمه نهم از تفسیر صافى).

 

9. كاتبان وحى را تا چهل نفر ازصحابه با سواد هم شمرده‏اند كه ده تن از آنان عبارتند از: 1-4. خلفاى چهارگانه 5. ابى‏بن كعب 6. زید بن ثابت 7. طلحه 8. زبیر 9. سعدبن ابى‏وقاص 10. سالم مولى ابى‏حذیفه.

 

10. ده تن از حافظان اولیه قرآن كریم از میان صحابه پیامبر(ص) عبارتند از: 1. على‏بن ابى‏طالب(ع) 2. عثمان 3. ابن مسعود 4. ابى‏بن كعب 5. زید بن ثابت 6.ابوالدرداء 7. سالم مولى ابى حذیفه 8. معاذ بن جبل 9. ابو زید 10. تمیم الدارى.